VU Griffioen presenteert Onkreukbaar op de Zuidas

VU Griffioen presenteert Onkreukbaar op de Zuidas:

een non-fictie voorstelling over de zoektocht naar één zuiver iemand in een omgeving gedreven door geld, macht en competitie.

Tussen de torens van de Zuidas, op de campus van de Vrije Universiteit, stelt journalist Joost van de Loo een ogenschijnlijk eenvoudige vraag: bestaat er zoiets als een onkreukbaar mens op deze plek, die ook wel de ‘kapitalistische apenrots’ genoemd wordt? Deze zoektocht, die vier jaar geleden startte, is vanaf 11 maart te zien als non-fictie voorstelling in VU Griffioen, het theater van de VU, waar studenten bedrijfskunde, economie en rechten worden opgeleid om straks zelf onderdeel te zijn van dit systeem. In een vorm van live journalistiek, krijgt het publiek een kijkje achter deuren die doorgaans gesloten blijven én wordt deelgenoot van het onderzoek dat draait rond de confronterende vraag: hoe kun je het goede doen in moeilijke omstandigheden?

Het was een serie artikelen in een nieuwsblad, alweer jaren geleden, die Joost van de Loo raakte. “Het blad pleitte voor preventief fouilleren in probleemwijken”, vertelt de journalist, ingenieur en impactmaker. “Het stoorde mij dat deze pragmatische houding enkel toegepast wordt op arme delen van de samenleving. Waarom pleiten ze niet voor preventief binnenvallen op de Zuidas?” Toch vond Van de Loo het te voorspelbaar om op zoek te gaan naar misstanden aldaar: “Daar lees ik al genoeg over op Follow the Money. Ik vroeg me af: wat zou ik kunnen ontdekken dat de moeite waard is, dat inspireert en dat tegelijk iets zegt over het systeem?”

Al gauw kwam toen het idee om op zoek te gaan naar het uitzonderlijk positieve, de ‘ongeziene kant van de Zuidas’ waar je volgens Van de Loo zelden over hoort, namelijk dat er mensen moeten zijn die óók bijzonder goed bezig zijn – ondanks de commerciële druk waaraan ze blootstaan. Zo werd zijn onderzoek geboren: een zoektocht naar één onkreukbaar iemand in het zakelijke en financiële hart van Nederland, één persoon die het uitzonderlijk goed doet, zowel op moreel als op zakelijk gebied.

In de luwte

“Hiermee legde ik de lat tegelijk laag én hoog”, zegt Van de Loo, die ook in zijn verdere journalistieke werk geïnteresseerd is in positieve verandering. “Mijn vermoeden was dat deze mensen het niet erg makkelijk zouden hebben, gezien de grote druk die er ligt op mensen daar om veel geld te verdienen. Ook was mijn aanname dat deze mensen zich in de luwte begeven en niet zichtbaar zijn met hun goeddoen. Ik was benieuwd naar wat ik te horen zou krijgen.” Met dezelfde zorgvuldigheid en kritische houding als van een ‘journalist die misstanden onderzoekt’, begon Van de Loo vier jaar geleden aan te kloppen op deuren van de Zuidas die voor de meesten gesloten blijven – en dat doet hij nog steeds. “Ik begon bij mensen die op de Zuidas werkten die ik zelf kende – bankiers, advocaten, consultants - en die volgens mij het hart wel op de juiste plaats hadden. Aan hen vroeg ik: ken jij zo’n onkreukbaar iemand die ik zoek? Zo kreeg ik het ene na het andere contact. Als ik een gesprek had geregeld, vroeg ik dan: persoon x zegt dat jij onkreukbaar bent, klopt dat, hoe zie jij dat?” Zo startte het proces van beoordelen.

Dilemma’s en twijfels

Maar wat is een ‘onkreukbaar iemand’, kreeg Van de Loo dan vaak terug. “Er is maatschappelijk gezien een soort meetlat: als je in ‘sustainability’ actief bent, ben je zogenaamd goed bezig.” Maar Van de Loo was meer geïnteresseerd in mensen die “in staat zijn zich gedurende lange tijd succesvol door dilemma’s te bewegen”. Hij geeft een voorbeeld: “Stel je werkt op de Zuidas bij een grote investeerder die net twintig dierenklinieken heeft opgekocht. Daar moet in de komende jaren heel veel extra winst uit gehaald worden. Dat zorgt gelijk voor een moreel dilemma, áls je daar gevoelig voor bent: je kunt tarieven verhogen, huisdiereigenaren meer testen laten doen zodat ze met een hogere rekening de deur uit gaan. Maar tegelijk zorgt dat ervoor dat het mensen onmogelijk wordt gemaakt om hun huisdier te laten behandelen. Er zijn mensen die die twijfel voelen én een manier vinden om door dit dilemma heen te bewegen, op een manier die positiever is dan honderd procent meegaan met wat er van je verwacht wordt.”

Profiel van onkreukbaarheid

Dus: iemand die twijfels toelaat en daarbinnen ook nog succes boekt, dát is de onkreukbare persoon die Van de Loo zoekt. Om zijn zoektocht objectiever te maken, sprak hij met hoogleraren en experts op het gebied van integriteit. Zo kwam hij tot een profiel van dertien punten. Een onkreukbaar iemand volgt bijvoorbeeld een moreel kompas, organiseert tegenspraak én geeft toe dat hij/ zij geluk heeft gehad. “Het zijn checkbare punten die ik bijvoorbeeld ook aan de omgeving van die persoon zou kunnen vragen.” En dan het antwoord op de grote vraag: nee, na ruim veertig gesprekken achter gesloten deuren, heeft hij dé onkreukbare persoon nog altijd niet gevonden – al is hij twee keer wél heel dichtbij geweest. “De ene kandidaat werd ziek door privéomstandigheden: ze werkte als anti-fraude expert en ontdekte dat haar levenspartner thuis bezig was met allerlei financiële wanpraktijken. Een enorme schok. Een andere sterke kandidaat werkte bij Google, maar vertrok nét toen ik hem sprak. Omdat ik al een paar keer zo dichtbij ben geweest, weet ik: de onkreukbare persoon moet er zijn en ik ga hem of haar vinden. Voor die tijd stop ik niet met mijn onderzoek.”

Live journalistiek

Als journalist wilde Van de Loo dit onderzoek delen met het publiek – maar nu eens niét in de vorm van een artikel of een podcast; die zouden het publiek te veel op afstand houden. Samen met journalist Frederique de Jong, en mede geïnspireerd door de populaire podcast en voorstelling Echt Gebeurd, waarin mensen waargebeurde verhalen delen op het podium, bedacht Van de Loo dat zijn onderzoek in een non-fictie voorstelling het beste tot zijn recht zou komen. “We wilden het publiek echt meenemen in de sfeer van hoe het is om onderzoek te doen op de Zuidas. Het is een heel proces om er te komen, er hangt een ritueel omheen van veiligheid en discretie, er zijn regels voor hoe met elkaar om te gaan… De voorstelling toont de hele aanloop naar de gesprekken met mensen op topposities die ik er had – en het is echt of je er middenin zit. Dat wordt versterkt doordat we live journalistiek uitvoeren: iedereen op het podium is echt, de gesprekken die worden opgevoerd zijn echt. Erna gaan mensen met elkaar in gesprek over hun eigen ervaringen met het goede doen in moeilijke omstandigheden.” Soms levert het Van de Loo weer een volgende tip op voor een mogelijk onkreukbaar persoon.

Herkenbaarheid

Inmiddels is Onkreukbaar op de Zuidas al tien keer opgevoerd, ook op plekken buiten de Zuidas of Amsterdam. Van de Loo: “Soms voelt het eenzaam als je probeert het goede te doen, en er niet voor gewaardeerd wordt of het niet openlijk kunt doen omdat je tegengas krijgt. Dit gegeven is herkenbaar voor meer mensen, of je nu op de Zuidas iets voor elkaar probeert te krijgen of in Amersfoort een wijkmoestuin wil beginnen. De voorstelling roept solidariteit op voor iedereen die zijn eigen morele kompas probeert te volgen.” Omdat het onderzoek nog gaande is, is het te vroeg om al conclusies te trekken uit zijn onderzoek. Toch is Van de Loo naar eigen zeggen ‘realistischer’ geworden naarmate hij meer gesprekken had op de Zuidas. “Er zijn mensen die goede dingen proberen te doen, tegelijkertijd heb ik me gerealiseerd dat het ongelooflijk moeilijk is om iets te veranderen. Maar door dit project besef ik dat ik niet de enige ben die tegen deze twee kanten oploopt. Die verbinding doet goed.”

Dat Onkreukbaar op de Zuidas juist in VU Griffioen gespeeld wordt, geeft het extra lading: hier, letterlijk tussen de torens van de Zuidas, worden immers studenten opgeleid die straks zelf onderdeel zullen zijn van de financiële wereld. Voor hen fungeert de voorstelling ook nog eens als spiegel: wat betekent onkreukbaarheid voor wie hier studeert of werkt? En hoe vrij ben je werkelijk in een systeem dat zoveel van je vraagt?

Naar de voorstelling